صادق آل محمد عليهم السّلام و امامان بعد از اوست . « 1 » صاحبان اين ديدگاه نيز اگرچه براى تقويت ديدگاه خود به برخى از سخنان گذشتگان از اهل اعتزال استناد و براى آن مصادرى كهن دست‌وپا كرده‌اند . « 2 » اما تحقيقا شواهد و قراين فراوان تاريخى و حديثى كه از وجود اعتقاد به نص و وصيت و حتى عصمت براى امام على عليه السّلام و ديگر امامان قبل از امام صادق عليه السّلام حكايت دارد ، از اعتبار و قوت افزون‌ترى برخوردار است . « 3 » ممكن است بگوييم امام صادق به مقتضاى زمان و عصر ويژهء خود چنين اعتقادى را تثبيت كرد ، اما اصل وجود و شروع آن را بايد پيش از آن جست‌وجو كرد . در اينجا به منظور رعايت اختصار از ذكر شواهد متعدد نقلى بر وجود تشيع اعتقادى و سخنان بعضى از صحابه پيامبر و امام على عليه السّلام در دهه‌هاى نخست هجرى صرف‌نظر مىكنيم . در باب اين موضوع به اندازه كافى سخن گفته شده و نيازى به تكرار نيست . با اين‌حال اين پرسش از اين دست نويسندگان به جا است كه : آيا نقل احاديث مشهورى چون حديث دار ، ثقلين ، منزلت ، غدير و ديگر احاديث نبوى و استشهاد به آياتى چون آيه تطهير ، كه عموما مورد گزارش محدثان و مفسران اهل سنت نيز واقع شده « 4 » ، تنها ويژهء عصر امام صادق عليه السّلام بوده و يا بعد از آن انجام شده است ؟ درست است كه بنابر سخن صاحبان اين ديدگاه ، گردآورنده نهج البلاغه هيچ گزارشى از سخنان صريح امام على عليه السّلام كه اعتقاد آن حضرت را به

--> ( 1 ) . بنگريد : عماره ، التيارات الاسلامية ، ص 200 - 202 ؛ همو ، الخلافة و نشأة المذاهب ؛ عرفان عبد الحميد ، ص 16 . عبد الرزاق ، على ، فلسفة الحكم ، ص 158 . ( 2 ) . بنگريد : قاضى عبد الجبار ، تثبيت دلائل النبوة ، ص 528 - 529 ؛ همو ، المغنى ، ج 2 ، ص 127 و 130 ؛ ابن مرتضى ، همان ، باب ذكر المعتزله ، ص 4 . ( 3 ) . براى مطالعه مختصرى از شواهد و قراين تاريخى بر وجود اعتقاد به نص و وصايت و حتى عصمت و علم امام على و اهل بيت عليهم السّلام با استناد به گزارش‌هاى منابع قديم بنگريد : جعفريان ، تاريخ تشيع در ايران ، ج 1 ، ص 30 - 50 ؛ در باب روايات شيعى مبنى بر وجود اين اعتقاد در صحابه ، بنگريد : رجال كشى ، 20 - 130 . همچنين بنگريد : محمدى رىشهرى ، اهل البيت فى الكتاب و السنة . ( 4 ) . امينى ، الغدير ، ج 1 ، ص 66 .